Salgın başlangıçta bu bölgedeki deniz ürünleri ve hayvan pazarında bulunanlarda tespit edilmiştir. Daha sonra insandan insana bulaşarak Vuhan başta olmak üzere Hubei eyaletindeki diğer şehirlere ve Çin Halk Cumhuriyeti’nin diğer eyaletlerine ve diğer dünya ülkelerine yayılmıştır.

Koronavirüsler, hayvanlarda veya insanlarda hastalığa neden olabilecek büyük bir virüs ailesidir. İnsanlarda, birkaç koronavirüsün soğuk algınlığından Orta Doğu Solunum Sendromu (MERS) ve Şiddetli Akut Solunum Sendromu (SARS) gibi daha şiddetli hastalıklara kadar solunum yolu enfeksiyonlarına neden olduğu bilinmektedir. Yeni Koronavirüs Hastalığına SAR-CoV-2 virüsü neden olur.

Kovid-19 Belirtileri Nelerdir?
Belirtisiz olgular olabileceği bildirilmekle birlikte, bunların oranı bilinmemektedir. En çok karşılaşılan belirtiler ateş, öksürük ve nefes darlığıdır. Şiddetli olgularda zatürre, ağır solunum yetmezliği, böbrek yetmezliği ve ölüm gelişebilmektedir.

Kovid-19Nasıl Bulaşır?
Hasta bireylerin öksürmeleri aksırmaları ile ortama saçılan damlacıkların solunması ile bulaşır. Hastaların solunum parçacıkları ile kirlenmiş yüzeylere dokunulduktan sonra ellerin yıkanmadan yüz, göz, burun veya ağıza götürülmesi ile de virüs alınabilir. Kirli ellerle göz, burun veya ağıza temas etmek risklidir.

Kovid-19Risk Grupları 
COVID-19 enfeksiyonu ile ilgili şimdiye kadar edinilen bilgiler, bazı insanların daha fazla hastalanma ve ciddi semptomlar geliştirme riski altında olduğunu göstermiştir. 
- Vakaların yüzde 80'i hastalığı hafif geçirmektedir.
- Vakaların %20’si hastane koşullarında tedavi edilmektedir.
- Hastalık, genellikle 60 yaş ve üzerindeki kişileri daha fazla etkilemektedir.

Hastalıktan En Çok Etkilenen Kişiler:
- 60 yaş üstü olanlar
- Ciddi kronik tıbbi rahatsızlıkları olan insanlar:
- Kalp hastalığı
- Hipertansiyon
- Diyabet
- Kronik Solunum yolu hastalığı
- Kanser gibi
- Sağlık Çalışanları

Çocuklar Risk Altında Mı?
Çocuklarda hastalık nadir ve hafif görünmektedir. 
Çocuklarda şimdiye kadar ölüm görülmemiştir.

Hamileler Risk Altında Mı?
COVID-19 enfeksiyonu gelişen gebe kadınlarda hastalığın ciddiyeti konusunda sınırlı bilimsel kanıt vardır. 
Bununla birlikte mevcut kanıtlar COVID-19 enfeksiyonu sonrası hamile kadınlar arasındaki hastalık şiddetinin, hamile olmayan yetişkin COVID-19 vakalarına benzer olduğunu ve hamilelik sırasında COVID-19 ile enfeksiyonun fetüste olumsuz bir etkisi olduğunu gösteren hiçbir veri olmadığını göstermektedir. 
Şu ana kadar COVID-19'un hamilelik sırasında anneden bebeğe bulaştığına dair de bir kanıt bulunmamaktadır.

Tanı Nasıl Konur?
Yeni Koronavirüs tanısı için gerekli moleküler testler ülkemizde mevcuttur. Tanı testi sadece Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Ulusal Viroloji Referans Laboratuvarında ve belirlenmiş Halk Sağlığı Laboratuvarlarında yapılmaktadır.

Korunma Yolları Nelerdir?
Mümkün olduğu kadar yurtdışına yolculuk yapılmaması önerilmektedir. Yurtdışına çıkışın zorunlu olduğu durumlarda aşağıdaki kurallara dikkat edilmelidir: 

Akut solunum yolu enfeksiyonlarının genel bulaşma riskini azaltmak için önerilen temel ilkeler Yeni Koronavirüs Hastalığı (COVID-19) için de geçerlidir. Bunlar;

-El temizliğine dikkat edilmelidir. Eller en az 20 saniye boyunca sabun ve suyla yıkanmalı, sabun ve suyun olmadığı durumlarda alkol bazlı el antiseptiği kullanılmalıdır. Antiseptik veya antibakteriyel içeren sabun kullanmaya gerek yoktur, normal sabun yeterlidir.
- Eller yıkanmadan ağız, burun ve gözlerle temas edilmemelidir.
- Hasta insanlarla temastan kaçınmalıdır (mümkün ise en az 1 m uzakta bulunulmalı).
- Özellikle hasta insanlarla veya çevreleriyle doğrudan temas ettikten sonra eller sık sık temizlenmelidir
- Hastaların yoğun olarak bulunması nedeniyle mümkün ise sağlık merkezlerine gidilmemeli, sağlık kuruluşuna gidilmesi gereken durumlarda diğer hastalarla temas en aza indirilmelidir.
- Öksürme veya hapşırma sırasında burun ve ağız tek kullanımlık kağıt mendil ile örtülmeli, kağıt mendilin bulunmadığı durumlarda ise dirsek içi kullanılmalı, mümkünse kalabalık yerlere girilmemeli, eğer girmek zorunda kalınıyorsa ağız ve burun kapatılmalı, tıbbi maske kullanılmalıdır.
- Çiğ veya az pişmiş hayvan ürünleri yemekten kaçınılmalıdır. İyi pişmiş yiyecekler tercih edilmelidir.
- Çiftlikler, canlı hayvan pazarları ve hayvanların kesilebileceği alanlar gibi genel enfeksiyonlar açısından yüksek riskli alanlardan kaçınılmalıdır.
- Seyahat sonrası 14 gün içinde herhangi bir solunum yolu semptomu olursa maske takılarak en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalı, doktora seyahat öyküsü hakkında bilgi verilmelidir.

COVID-19, farklı kişileri farklı şekillerde etkilemektedir. Enfekte kişilerin çoğu, hafif ila orta düzeyde semptomlar geliştirmekte ve hastaneye kaldırılmadan iyileşmektedir.

Kovid-19 En yaygın semptomlar:

ateş

kuru öksürük

yorgunluk

daha seyrek görülen semptomlar:

ağrı ve sızı

boğaz ağrısı

ishal

konjunktivit

baş ağrısı

ltat alma veya koku duyusunun kaybı

ciltte döküntü ya da el veya ayak parmaklarında renk değişimi

Kovid-19 

Hasta 1: 32 yaşında Hollandalı genç bir beyaz erkek solunum zorluğu ve kanında düşük oksijen düzeyleri ile hastaneye başvuruyor. Daha öncesinde sinüzit hariç hiçbir hastalık öyküsü olmayan bu genç hastaya tomografi ile Covid-19 teşhisi konuluyor ama hastaneye yatışının ertesi günü durumu ağırlaştığı için yoğun bakım ünitesine (YBÜ) alınıp burundan oksijen desteği verilmeye başlanıyor. Ancak durumu giderek ağırlaşan hasta hastaneye yatışının 3. (YBÜ’ne girişinin 2. gününde) entübe edilip mekanik solunum cihazına bağlanıyor. YBÜ’nde geçen 11 günün ardından toparlıyor ve normal servise alınıyor ardından da taburcu ediliyor.

Hasta II: 1 numaralı hastanın 29 yaşındaki erkek kardeşi ve onun da bu olay öncesinde sağlığı gayet yerinde. Abi ile ayrı evlerde yaşıyorlar ama o da şiddetli Covid-19 belirtileri ile YBÜ’ne yatırılıyor. Ama abisi kadar şanslı değil ve tekrarlayan ateş nöbetleri ile şoka giriyor ve ne yazık ki hayatını kaybediyor.

Bu iki genç erkek kardeşin babasında hafif-orta şiddette Covid-19 saptanıyor ama YBÜ girmeksizin tedavi edilip düzeliyor. Annelerinde ise hastalığa dair en ufak bir belirti yok, testi de negatif.

Hasta 3: 21 yaşında siyahi erkek, Covid-19 belirtileri ile yapılan testi pozitif ve tomografisi de kanıtlayınca hastaneye yatırılıyor. Başlangıçta burundan verilen oksijen desteği yeterli gelmeyince bu hasta da YBÜ’ne alınıp entübe ediliyor ve mekanik olarak solutuluyor. YBÜ’ndeki 11 gününde durumu iyileştiği için servise çıkartılıyor, ardından da taburcu ediliyor.

Hasta 4: 3 numaralı hastanın 23 yaşındaki ağabeyi. Bu arada hem 3 hem de 4 numaralı hastaların da aynı 1 ve 2 numaralı hastalar gibi öncesinde hiçbir sağlık problemleri yok. Ağır bir Covid-19 tablosuyla hastaneye yatırılışının ardından 9 gün YBÜ’nde entübe halde mekanik olarak solutulduktan sonra iyileşip taburcu ediliyor.

Bu iki kardeşin hayattaki annelerinde ise Covid-19 hastalığı saptanamıyor, yani hasta olmuyor.

Şimdi gelin birlikte bu dört genç insanın durumlarını yorumlamaya çalışalım. İki farklı aileden ve iki farklı etnik (beyaz ve zenci) kökenden gelen ve hiçbir sağlık problemi olmayan insanlar neden hastalandı kafa yoralım. İki ailenin annelerinde de hasta olmaması da ilginç, bunu da bir kenara koyalım. Öncelikle insan olarak hepimizde 46, daha doğrusu 23 çift kromozom var ve bunlardan birer tanesi (X ve Y) cinsiyet kromozomu. Erkeklerde anneden bir X kromozomu ile babadan gelen bir Y kromozomu olurken, kadınlarda hem anneden hem de babadan gelen iki adet X kromozomu bulunuyor. Yani erkekler 44 + XY, kadınlar da 44 + XX kromozomlarını taşıyor. Covid-19’u bırakıp önce bu bilgiyi vermem gerekiyor çünkü bu bilgi hastalığın erkeklerde daha fazla ve şiddetli seyretmesine bir açıklama olabilir.

Hastalarımıza dönecek olursak hem bu dört genç erkek hastadan hem de ailelerinden, (gerekli izinler kendilerinden alındıktan sonra) örnekler alınıp genetik testler uygulanıyor. 23 çift kromozomun hepsine bakılıyor ve sürpriz! Bu dört genç, sağlıklı ama Covid-19’u çok şiddetli geçiren (hatta birinin öldüğü) hastada X kromozomunda ortak bir gende sorun tespit ediliyor. Bu gen TLR7 olarak adlandırılan ve savunma sistemimizin önemli mekanizmalarından biri. 1 ve 2 numaralı (beyaz) hastalarda bu TLR7 geninde 4 bazlık bir kopma-silinme (delesyon - yani bu genin kodladığı işlevlerde çok ciddi fonksiyon kaybı anlamına gelir), 3 ve 4 numaralı (zenci) hastalarda ise yine TLR7 geninde yanlış kodlama (missense variation) tespit ediliyor (yine bu genetik varyasyon da TLR7 işlevinde ciddi kayıp anlamı taşır). Demek ki bu dört genç erkek eninde sonunda SARS-CoV-2 virüsüne denk gelip hasta olacak ve bunu ağır olarak geçirecek kişilermiş. Peki ebeveynlerine bakıldığında bulunan ne? Birinci (beyaz) ailede annede bu genetik geçişli durumun taşıyıcılığı söz konusu (taşıyıcı olanlar kendileri genellikle normal olup bunu evlatlarına geçirir ve onlarda hastalık çıkmasına neden olabilirler). Neden taşıdığı halde kendisi hasta olmaz çünkü hatırlayalım kadınlarda X kromozomundan iki adet vardı, biri bozuk geni taşırken diğeri ise tamamen sağlam geni taşıyor. Bir tür yedeği gibi düşünebiliriz aslında. Yani annelerinde Covid-19 hastalığının ortaya çıkmamış olması (ya da belki geçirdi ama çok hafif ya da belirtisiz) sağlam olan diğer kromozomunda bulunan sağlam genin işlevini hakkıyla yerine getirebildiğini gösteriyor. Gelelim ilk (beyaz) ailenin babasına. Bu kişide tek X kromozomu taşımasına rağmen TLR7 geni tamamen normal. Babada Covid-19 testi pozitif çıkmış ama hastalığı oğullarına göre daha ileri yaşta olmasına rağmen hafif geçirmiş. Bu da Covid-19’un toplumun çoğunda nezle-grip gibi herhangi bir komplikasyona neden olmadan geçirildiğinin bir açıklaması olabilir. Bütün bunlara, makaledeki hastaların soyağacı şeklinden de göz atabilirsiniz.

Diğer (zenci) aileye bakacak olursak hayattaki tek ebeveynleri olan annelerinde bu gen (her iki X kromozomu için de) normal. Zaten annelerinde de Covid-19 testi negatif çıkmış. Daha önce ilk ailenin annesi için ifade ettiğim gibi bu kadın da virüsü daha önce kapmış ya belirtisiz ya da hafif üst solunum yolları infeksiyonu şekline geçirmiş olabilir ya da henüz geçirmemiş. Burada, akıllarda oluşabilecek soruları açıklamak için şu bilgiyi de paylaşmak yerinde olur; Covid-19 testinde, test için örnek alındığı anda ve sadece o dokuda SARS-CoV-2 virüsü var mı yok mu ona bakılıyor. Diyelim ki sonuç negatif çıktı, bu durumda daha önce geçirmiş olabilirsiniz veya henüz geçirmediniz her iki anlama da gelebilir. Peki hastalığın kesin olarak geçirilmiş olduğunun kanıtı nedir, virüse karşı geliştirilen antikor yanıtı pozitif ise bu durumda kesin olarak SARS-CoV-2 virüsü ile karşılaşmışsınız ve onu yenmişsiniz demektir. Ancak SARS-CoV-2 virüsüne karşı antikor değil de hücresel (T hücre) bağışıklığının ön planda olduğu ve bu nedenle de antikor testlerinin pek güvenli olmadığı yönünde tartışmalar var. Konuya dönecek olursa ikinci (zenci) ailedeki anne bu genetik bozukluğu taşımıyorsa hastalığı şiddetli geçiren gençlerdeki genetik durum nereden geldi? Hayatta olmayan babalarından elbette. Eğer adamcağız hayatta olsaydı çok ama çok büyük olasılıkla o da çok şiddetli Covid-19 geçirecekti ve (ileri yaşta olmasından dolayı da) büyük olasılıkla hayatını kaybedecekti.

Gelelim bu uzun yazının sonuna, bu olgu serisi ile Covid-19 hastalığına yakalanma, şiddetli geçirme hatta ölme riskinin bir genetik yatkınlıktan kaynaklandığı, bu genetik bozukluğu taşımayan bireylerde hastalığın normal bir nezle-grip gibi hatta hiçbir belirti vermeden geçirilebileceğine dair kanıt bulduk. Bu, hastalığı geçiren, ağır geçiren, entübe edilen, hatta ölen bütün hastalarda böyle midir? Bilemeyiz elbette, kesin olarak böyledir diyebilmek için bütün hastalarda bu yatkınlığa dair genetik testin yapılması şart. Ama bu rutinde uygulanan bir test değil henüz. Bilimsel amaçlarla yapılmış bir araştırma. Ama bu bize büyük bir ışık kaynağı. Bundan sonrasında eminim ki bu bilgi üzerine birçok bilimsel çalışma daha yapılıp bu (veya bir başka yatkınlık) SARS-CoV-2’nin neden herkeste hastalık yapmadığının (ya da yapmayacağının) aydınlatılmasına çok büyük katı sağlayacaktır.

Kaynak: Presence of Genetic Variants Among Young Men With Severe COVID-19